Znałem organizację, do której ludzie chcieli przychodzić. Robiła ciekawe rzeczy. Można było pracować przy projektach, z których człowiek był dumny. A jednocześnie bycie liderem w tej firmie wiązało się z ogromną presją.
Pamiętam odchodzących dyrektorów i liderów, którym to doświadczenie mocno dało się we znaki. Z tego, co wiem, część z nich szukała później pomocy psychologa. Nie znam pełnej historii każdej z tych osób i nie zamierzam przypisywać im diagnoz. Widziałem jednak wystarczająco dużo, by sposób zarządzania w tej firmie oceniać jako opresyjny.
Najbardziej zastanawiało mnie to, że obie rzeczy mogły istnieć równocześnie. Firma dawała ludziom powody, by chcieli do niej dołączyć. Jednocześnie niektórzy wychodzili z niej bardzo wyczerpani.
Z czasem zauważyłem coś jeszcze. W mojej ocenie członkowie zarządu zaczęli traktować siebie nawzajem w sposób przypominający ten, który wcześniej widziałem wobec liderów.
To właśnie ten obraz do mnie wraca. Można tworzyć produkty, z których warto być dumnym, i nie dostrzegać, co dzieje się z ludźmi, którzy je tworzą. Można też tak przywyknąć do określonego sposobu działania, że przestaje się go kwestionować nawet wtedy, gdy zaczyna dotykać samych zarządzających.
Gdy sposób traktowania ludzi staje się normą
Nie mam pełnego zapisu konfliktów między członkami tamtego zarządu. Nie wiem też, czym dokładnie kierowała się każda z tych osób. Nie mogę więc twierdzić, że jeden sposób zachowania bezpośrednio spowodował drugi. Widzę jednak ryzyko, które warto potraktować poważnie: jeśli pewne zachowania długo pozostają bez reakcji, ludzie mogą uznać je za coś normalnego w zarządzaniu.
W firmie nie trzeba ogłaszać oficjalnej zasady, że silna presja usprawiedliwia złe traktowanie. Wystarczy, że przy ocenie pracy liczy się przede wszystkim wynik, a sposób jego osiągnięcia schodzi na dalszy plan. Wtedy można stopniowo przestać pytać, jak przełożeni rozmawiają z ludźmi, co dzieje się w trudnych momentach i jak reagują na sprzeciw.
To nie znaczy, że każdy, kto pracuje w takim środowisku, zacznie zachowywać się podobnie. Znaczy tylko, że zachowania tolerowane przez osoby mające władzę mogą z czasem przestać wydawać się wyjątkowe. A gdy pojawiają się problemy, łatwo uznać je za konflikt charakterów albo cenę ambitnego projektu, zamiast przyjrzeć się temu, co w firmie jest akceptowane.
Dobry produkt nie mówi nam, jak traktuje się ludzi
W firmie tworzącej coś ciekawego można być autentycznie zaangażowanym w projekt i jednocześnie źle znosić sposób zarządzania. Jedno nie wyklucza drugiego. Nie wiem, co dokładnie zatrzymywało poszczególne osoby w opisywanej organizacji. Nie chcę dopowiadać im motywacji, których mi nie przedstawili.
Z punktu widzenia zarządu wyniki mogą jednak przesłaniać część rzeczywistości. Produkt powstaje. Zespół rozwiązuje problemy. Firma nadal przyciąga kandydatów. Łatwo potraktować to jako potwierdzenie, że przyjęty sposób pracy jest właściwy.
Tymczasem z samego wyniku nie dowiemy się, czy ludzie mogli otwarcie zgłaszać trudności, ani co działo się wtedy, gdy nie zgadzali się z przełożonym. Nie dowiemy się również, czy koszt osiągnięcia celu był jednorazowy, czy stał się codziennym sposobem działania. Te kwestie trzeba sprawdzić osobno, nawet jeśli projekt zakończył się sukcesem.
Wysokie wymagania nie są tym samym co opresja
Nie uważam, że dobra firma powinna chronić ludzi przed każdą presją. Prowadzenie produktu, odpowiedzialność za klientów czy trudna sytuacja finansowa potrafią wymagać szybkich i nieprzyjemnych decyzji. Lider może stawiać wysokie oczekiwania, rozliczać ustalenia i mówić wprost, że wynik jest niezadowalający.
Granica nie przebiega między pracą łatwą a trudną. Więcej o organizacji mówi to, jak korzysta z presji i co uważa za dopuszczalny sposób traktowania ludzi.
Można postawić ambitny cel, wyjaśnić powody decyzji, uzgodnić odpowiedzialność i wrócić do rozmowy, gdy coś nie działa. Można też uznać, że skoro cel jest ważny, to nie trzeba już przyglądać się sposobowi jego egzekwowania. W pierwszym przypadku wymagania da się omówić i ocenić. W drugim łatwo utracić z pola widzenia zachowanie przełożonego.
Nie każda sytuacja związana z presją jest mobbingiem. Nie mam podstaw, by opisywane sytuacje tak kwalifikować prawnie. Zarząd nie musi jednak czekać na formalną skargę, by sprawdzić, czy jego liderzy traktują ludzi z szacunkiem. Pytanie o dopuszczalny sposób działania jest ważne także tam, gdzie nie da się postawić zarzutu naruszenia prawa.
Gdy odejście nie kończy trudnego doświadczenia
Znam też inną firmę, w której sposób pracy, moim zdaniem, prowadził do głębokiego wyczerpania części ludzi. Niektórzy odchodzili, a potem potrzebowali długiej przerwy. Znam relacje o osobach, którym powrót do sił zajmował mniej więcej rok.
To odrębne wspomnienie, nie dalszy ciąg historii organizacji przyciągającej ambitnymi projektami. Nie potrafię na podstawie tych relacji wykazać medycznych przyczyn tak długiej przerwy ani stwierdzić, że wszystkie odejścia miały to samo źródło.
Niepokoi mnie jednak, jak niewiele może powiedzieć firmie sama informacja o odejściu. Zmiana pracodawcy jest zwyczajnym elementem kariery. Ale jeśli z różnych rozmów wyłania się powtarzający się obraz ludzi bardzo wyczerpanych, trudno poprzestać na planie obsadzenia stanowiska. Najpierw trzeba sprawdzić, co działo się wcześniej i czy organizacja w ogóle chciała to usłyszeć.
Nie mam wyliczenia kosztów ani udokumentowanej interwencji w tych firmach. Nie proponuję więc recepty, którą sam tam wdrożyłem. Chodzi mi o coś prostszego: o gotowość do zbadania sposobu zarządzania, zanim kolejna osoba odejdzie.
Co powinien oceniać zarząd oprócz wyników?
Nie znam jednego wskaźnika, który niezawodnie odróżnia wymagającą firmę od opresyjnej. Rotacja sama w sobie też nie wystarczy. Ludzie odchodzą z różnych powodów, a to, że zostają, nie oznacza automatycznie, że dobrze się ich traktuje.
Zarząd potrzebuje więc dwóch odrębnych ocen. Pierwsza dotyczy wyników: czy osiągamy cele, dotrzymujemy zobowiązań, odpowiedzialnie reagujemy na problemy? Druga dotyczy zachowań: co robimy, kiedy cel jest zagrożony, ktoś zgłasza trudność albo kwestionuje decyzję osoby stojącej wyżej?
Wysokie wymagania da się opisać. Wiadomo, jaki jest cel, kto za niego odpowiada, jakie są ograniczenia i według czego ocenimy pracę. Przy ocenie sposobu traktowania ludzi trzeba natomiast przyglądać się konkretnym, powtarzającym się zachowaniom:
- czy krytyka dotyczy pracy, czy osoby;
- czy można zgłosić zastrzeżenia bez obawy o reakcję;
- czy te same zasady obejmują również dyrektorów i zarząd.
To kryteria, które proponuję do namysłu, a nie metoda, którą wdrożyłem w opisywanych organizacjach.
Samo zadanie tych pytań nie wystarczy. Jeśli ludzie widzą, że niepożądane zachowania wobec innych pozostają bez reakcji, trudno oczekiwać szczerych odpowiedzi w ankiecie lub na spotkaniu. Ocena kultury zarządzania wymaga zainteresowania tym, co naprawdę dzieje się w pracy, a nie wyłącznie tym, jak firma opisuje swoje wartości.
W pierwszej historii firma miała produkt i projekty, które przyciągały ludzi. Pamiętam też wyczerpanych liderów i sposób zachowania, który z czasem dostrzegałem nawet wewnątrz zarządu. Nie potrafię na tej podstawie policzyć ceny tego stylu zarządzania.
Wynik biznesowy pokazuje, co udało się osiągnąć. Nie mówi jednak, jak potraktowano ludzi po drodze.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Nie każda presja ani wysokie wymagania oznaczają mobbing. Ocena prawna zależy od konkretnych zachowań i okoliczności, których nie da się rozstrzygnąć na podstawie samej informacji o intensywnej pracy. Niezależnie od kwalifikacji prawnej firma powinna reagować na niewłaściwe traktowanie ludzi.
Przede wszystkim konkretne, powtarzające się zachowania: sposób udzielania krytyki, możliwość zgłaszania zastrzeżeń oraz stosowanie tych samych zasad wobec dyrektorów i zarządu. Ważne jest także to, co dzieje się, gdy cel jest zagrożony lub ktoś kwestionuje decyzję przełożonego.
Jeśli ocenia się przede wszystkim wyniki, a zachowania prowadzące do ich osiągania pozostają bez reakcji, niektóre sposoby traktowania ludzi mogą przestać budzić sprzeciw. Nie jest to nieuchronny proces, lecz ryzyko, które warto sprawdzać również w relacjach między osobami zarządzającymi firmą.
Nie. Pracownicy odchodzą z wielu powodów, dlatego sama rotacja nie wystarcza do oceny sposobu zarządzania. Podobnie niski poziom odejść nie dowodzi, że ludzie są dobrze traktowani. Istotne jest także to, co pracownicy zgłaszają i jak organizacja reaguje.
Wysokie wymagania można powiązać z konkretnym celem, odpowiedzialnością i jasnymi kryteriami oceny. Niepokoi sytuacja, w której ważny wynik usprawiedliwia niewłaściwe zachowanie przełożonego. Warto sprawdzać, czy krytyka dotyczy pracy czy osoby oraz jak reaguje się na sprzeciw.
Nie zawsze. Wynik pokazuje, co organizacja osiągnęła, ale nie wyjaśnia, jak traktowano ludzi w drodze do celu. Sposób zarządzania trzeba oceniać osobno, nawet jeśli produkt lub projekt odniósł sukces.
